Η κρίση της πόλης

Ακαδημαϊκό έτος 2025-2026.

_{Εαρινό Εξάμηνο 2026.}

Η ΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ

ΔΕΥΤΕΡΑ 18.00- 21.00

Διδακτική ομάδα

Μαρία Μάρκου, τ. αναπληρώτρια καθηγήτρια ΕΜΠ,

Υπεύθυνη Μαθήματος

Λίνα Δήμα, διδάκτωρ ΕΜΠ,

Ελενα Πατατούκα, διδάκτωρ Πανεπιστημίου Παρισιού,

Αλκηστη Πρέπη, διδάκτωρ ΕΜΠ,

Πασχάλης Σαμαρίνης διδάκτωρ ΕΜΠ,

Γεώργιος Σαρηγιάννης, ομότιμος καθηγητής ΕΜΠ,

Κώστας Τσιαμπάος, αναπληρωτής καθηγητής ΕΜΠ

Ευαγγελία Χατζηκωνσταντίνου διδάκτωρ ΕΜΠ

Εισαγωγικά – στόχος και περιεχόμενο του μαθήματος.

Το μάθημα ξεκίνησε το 2014 με πρόγραμμα και περιεχόμενο την «Κρίση στην πόλη και κινηματικές διεργασίες». Ο στόχος του μαθήματος, ήταν να εμβαθύνει σε δύο τομείς: ο ένας είναι η Κρίση και πώς αυτή αποτυπώνεται και επιδρά στον αστικό χώρο, ο άλλος είναι η ανάλυση των κάθε είδους κινηματικών ενεργειών και δράσεων στον αστικό χώρο, με αφορμή όχι μόνον την Κρίση αλλά και κάθε είδους κοινωνικές και οικονομικές διεργασίες.

Λίγο αργότερα (ακαδ. έτος 2016-2017), συγκεκριμενοποιήθηκε το περιεχόμενό του σε γενικότερο θέμα, την «Κρίση της Πόλης». Στην νέα του διάρθρωση, επεκτείνεται η θεώρηση σε ένα γενικότερο θέμα, εστιάζουμε πλέον όχι απλά στην Κρίση στην Πόλη, αλλά στην Κρίση της Πόλης –σε συνδυασμό με την γενικότερη Κρίση του Συστήματος. Στο σημείο αυτό πρέπει να πούμε ότι οι επισημάνσεις μελετητών στο θέμα είχαν ήδη διατυπωθεί από τον Μεσοπόλεμο, όπως του Ι.Δεσποτόπουλου, ότι η σημερινή πόλη βρίσκεται σε Κρίση κοινωνική και πολεοδομική, και παράλληλες θέσεις είχαν εκφραστεί από τον Walter Gropius, τον Fred Forbát τον Hannes Mayer κ.α. τόσο της «ομάδας» του Bauhaus όσο και άλλων της Μεσοπολεμικής Περιόδου που ήταν σε έξαρση τα ερωτήματα για την «πόλη».

Εδώ θα είναι καλό να τονιστούν ο ρόλος και η επιρροή στην φιλοσοφία γενικά της πόλης των θεωρητικών θέσεων που κυκλοφορούσαν στον Μεσοπόλεμο, των διαφόρων «μεσσιανικών» ρευμάτων, η στροφή στον ανατολικό μυστικισμό, παράλληλα με τις εμφανιζόμενες «ολοκληρωτικές θεωρίες» και πολιτικές πρακτικές όπως ο Φασισμός και Ναζισμός σε σχέση και με τις Νιτσεϊκές θεωρίες, που είχαν μάλιστα και μεγάλη –έστω και πρόσκαιρη- απήχηση ακόμη και στην αριστερή διανόηση (Γληνός, Δεσποτόπουλος, Σαπόρτα κ.α.)

Οι προσπάθειες φιλοσοφικών αναζητήσεων, και μάλιστα σε «ενιαίο», «παγκόσμιο» (συμπαντικό !) επίπεδο με τις προτάσεις και ιδρύσεις τέτοιων κέντρων (Mundaneum κ.α.) ή ακόμη περισσότερο «νέων» πόλεων βασισμένων σε παρόμοιες «αρχές» είναι ένα ακόμη χαρακτηριστικό του Μεσοπολέμου, (αναφέρομαστε στις σημαντικές αναλύσεις στο βιβλίο «Αμφίθυμη Νεωτερικότητα» του Κ.Τσιαμπάου), ή και σε άλλα κείμενα κυρίως του Μεσοπολέμου που ήδη αναλύονται στο παραπάνω βιβλίο).

Οι εξάρσεις αυτές αιτιολογούνται από το γενικότερο «κλίμα» της εποχής, μιάς αμφιλεγόμενης εποχής που αναπτύχθηκε στην λεγόμενη «Δημοκρατία της Βαίμάρης» μέσα στην οποία όμως γεννήθηκαν παράλληλα ο Φασισμός και ο Ναζισμός. Οι ισχυρές αυτές αντιφάσεις μπορούν να ερμηνευτούν από την κοινωνικο-οικονομική ιστορία του Μεσοπολέμου (πολλά στοιχεία δίνει ο Δεσποτόπουλος μέσα από μεταγενέστερα «αυτοβιογραφικά-αυτοκριτικά» κείμενά του).

Ακόμη η ερμηνεία που δίνει ο Δεσποτόπουλος για το «είδος» της ανάπτυξης του «μοντέρνου Κινήματος» στην Δυτική Ευρώπη και την Ελλάδα -σε αντίθεση με τον γερμανικό χώρο- είναι ακόμη μια πτυχή του προβλήματος του Μεσοπολεμικού Κλίματος

Τελικά, θα ήταν απαραίτητα για την ολοκλήρωση της ύλης του μαθήματος (και την ανάλυση της «Κρίσης της Πόλης» ουσιαστικά) να υπάρξουν 1-3 μαθήματα σχετικά με τα παραπάνω θέματα. Ένα μέρος μαθήματος, θα μπορούσε να ήταν μάθημα ιστορικής ανάλυσης για την εμφάνιση τέτοιου κλίματος συγκριτικά σε άλλες Εποχές Αποσύνθεσης Κοινωνικών Συστημάτων. Θα αναφέρεται στα ρωμαϊκά χρόνια με την εμφάνιση πλήθους «νέων θρησκειών» και παρακμιακών φιλοσοφικών θεωριών με τελική την εμφάνιση του Χριστιανισμού αρχικά ως Κοινωνικού Κινήματος και τελικά την εδραίωσή του ως θρησκείας.

Η Κρίση της Πόλης τελικά, αποτελεί απλά την έκφραση σε ένα από τα φαινόμενα που συνοδεύουν τα Κοινωνικά Συστήματα από την αρχαιότητα, (μέσα παραγωγής, τρόποι και σχέσεις παραγωγής, εποικοδομήματα, όπως η Τέχνη, ο Πολιτισμός, η Πόλη κ.α.). Ετσι, αν μιλάμε για κρίση σε βασικά οικονομικά και κοινωνικά μεγέθη, στις Ιδεολογίες, στον Πολιτισμό, στην Πόλη, ουσιαστικά μιλάμε για την Κρίση του κάθε Κοινωνικού Συστήματος, από την Αρχαιότητα ως σήμερα, και οι ρίζες της ακμής ή της αποσύνθεσης ενός φαινομένου, όπως π.χ. η Πόλη, αναζητιούνται και κυρίως ερμηνεύονται μέσα από την βασική Ακμή ή Κρίση του εκάστοτε Κοινωνικού Συστήματος.

Εισαγωγικά αναλύονται το φαινόμενο της Κρίσης με έμφαση στις σημερινές μορφές του και ιδιαίτερα στην μετατόπιση του κέντρου βάρους της Οικονομίας και κατά συνέπεια και της Κρίσης στον χρηματοπιστωτικό τομέα, αναλύεται ο σημερινός ρόλος του Κράτους, και εξετάζονται οι επιπτώσεις που προκύπτουν στον αστικό χώρο, ιδιαίτερα από τον αυξανόμενο ρόλο του Τραπεζοπιστωτικού Συμπλέγματος και την αποδυνάμωση του Κράτους σε όφελος των ιδιωτικών συμφερόντων.

Ακόμη, αναλύονται οι μελλοντικές τάσεις σύμφωνα με τις προτάσεις συγκεκριμένων εταιρειών γιά τις μεταφορές στην πόλη με αυτοματοποιημένα οχήματα χωρίς οδηγό, όχι στο τεχνικό τους μέρος αλλά στις κοινωνικές συνέπειες στην πόλη και τους κατοίκους τους, όπως η άκρατη ιδιωτικοποίηση όχι πλέον της μεταφοράς (ΙΧ κλπ) αλλά και της κοινωνικής διαβίωσης και τελικά αυτής της ίδιας της συγκρότησης της πόλης, μιάς ακόμη έκφρασης της Κρίσης της.

Έμφαση δίνεται στην έγγειο ιδιοκτησία και στην κατοικία και στις νέες συνθήκες της αγοράς στον στεγαστικό τομέα - δανειοδοτήσεις, μεταλλαγές στις τιμές, κοινωνικοί διαχωρισμοί κλπ.

Ακόμη, θα γίνει ανάλυση του λεγόμενου «ελληνικού εκσυγχρονισμού» ως προς τις πολιτικές στον αστικό χώρο και τον σχεδιασμό.

Στο πλαίσιο αυτά θα ερευνηθούν οι διάφορες κινηματικές διεργασίες που προκύπτουν άμεσα ή έμμεσα από την Κρίση τόσο σε τοπικό επίπεδο όσο και σε γενικότερο, και το μάθημα θα κλείσει με την ανάλυση της σχέσης χώρου και κινηματικών, ανατρεπτικών ή επαναστατικών διεργασιών με αναφορές σε σημαντικές στην Ιστορία εξεγέρσεις –επιτυχείς ή όχι- και θα εξεταστεί η διαδικασία τους στον πολιτικό αλλά και ο ρόλος του πολεοδομικού τομέα.

Παράλληλα σε κάθε μάθημα, εντοπίζονται εκείνα τα στοιχεία της κρίσης που υπερβαίνουν την συγκεκριμένη Κρίση (μια απλή περιοδική κρίση υπερπαραγωγής με έμφαση στον χρηματοπιστωτικό τομέα) και ανάγονται στην οικονομική αλλά και κοινωνική Κρίση και Αποσύνθεση σε Συστημικό επίπεδο, τόσο της Οικονομίας και Κοινωνίας όσο και κατά συνέπεια και της Πόλης.

Μερικά διαδικαστικά του μαθήματος

Τα μαθήματα γίνονται δια ζώσης, κάθε Δευτέρα 18.00 - 21.00.

Στην ιστοσελίδα του «Ηλιος» του μαθήματος μπορείτε να βρείτε μια σειρά φακέλων και αρχεία τα οποία περιέχουν:

• «συμπληρωματικό υλικό» με βιβλία και άρθρα σχετικά με τα μαθήματα

• Μαθήματα σε word ή σε pdf (κείμενο και εικόνες, υποσημειώσεις, και βιβλιογραφία)

• Περιεχόμενο μαθημάτων και ημερολογιακό πρόγραμμα

• Διπλωματικές εργασίες (αναρτώνται όσες βαθμολογηθούν με άριστα από όλη την Επιτροπή

• Το υλικό αυτό, επικαιροποιείται συνεχώς από χρονο σε χρόνο, ενώ παράλληλα συμπληρώνεται με νέο σε άλλους τομείς του μαθήματος

Όλα είναι ελεύθερα για κατέβασμα με την αυστηρή και αυτονόητη προϋπόθεση της αναφοράς στην πηγή.

Δεν αναρτώνται τα power point των μαθημάτων, πρόκειται ουσιαστικά για περιλήψεις τους, και όχι για πλήρη επιστημονικά κείμενα όπως τα μαθήματα σε word ή σε pdf.

Πέραν αυτών, μοιράζονται στους φοιτητές και τις φοιτήτριες και κείμενα με email, που συνήθως αφορούν συμπληρωματικές πληροφορίες, βιβλιογραφικά αποσπάσματα και αναφορές ή και εικόνες που προκύπτουν από τις συζητήσεις που εκφράζονται στο μάθημα.

Για όσες και όσους δεν έχουν παρακολουθήσει στο χειμερινό εξάμηνο το μάθημα «μεταφορικά συστήματα πόλεων μέσα από την βιώσιμη αστική κινητικότητα» θα είναι χρήσιμο να ρίξουν μια ματιά στην ιστοσελίδα και του μαθήματος αυτού, υπάρχουν θέματα που έχουν κοινές ρίζες ή κοινά αποτελέσματα και επιπτώσεις.

Οι φοιτητές και οι φοιτήτριες εκπονούν ατομικά ή σε ομάδες μέχρι τρία το πολύ άτομα και παραδίνουν μια εργασία με θέμα σχετικό με την ύλη του μαθήματος, την οποία και παρουσιάζουν στις εξετάσεις εξαμήνου. Η εργασία εκπονείται σε όλη την διάρκεια του εξαμήνου και η διδακτική ομάδα είναι διαθέσιμη για συζητήσεις, παροχή στοιχείων και βιβλιογραφίας

Η παρουσίαση του Μαθήματος θα γίνει από την Υπεύθυνη και την Διδακτική Ομάδα την Δευτέρα 16 Φεβρουαρίου από τις 16.00 -17.30

Τα μαθήματα του Εαρινού Εξαμήνου ξεκινάν την Τρίτη 24 Φεβρουαρίου, η Δευτέρα 23 Φεβρουαρίου είναι η Αργία της Καθαράς Δευτέρας, επομένως το πρώτο μάθημα στην «Κρίση της Πόλης» ξεκινά την Δευτέρα 2 Μαρτίου .

-----------------------

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΟΥΣ

Παρουσίαση του μαθήματος: Δευτέρα 16 Φεβρουαρίου 2026

Μετά την εβδομάδα παρουσιάσεων των μαθημάτων (16-20 Φεβρουαρίου 2026) τα μαθήματα γίνονται πλέον  κάθε Δευτέρα 18.00-21.00

1ο Μάθημα 2 Μαρτίου 2026 :

Από τον Αριστοτέλη στον Δεσποτόπουλο: Η πόλη ως κοινωνικό φαινόμενο

Ποιά τελικά είναι η έννοια της πόλης; Τι εννοούσε άραγε ο Αριστοτέλης όταν έλεγε ότι «η πόλις συνέστηκε του ευ ζην ένεκα» και τι ο Δεσποτόπουλος όταν ονόμαζε τις σύγχρονες πόλεις _{«μη πόλεις» ή «πολεοειδείς σχηματισμούς» ή «φαινομενικές πόλεις», ή ακόμη εντονότερα} «αποθήκες εργατικών χεριών» ; Γιατί ο Δεσποτόπουλος θεωρούσε «πόλη» την αρχαία Αθήνα και τις πόλεις του Ισλάμ, Βυζαντίου και Δυτικού Μεσαίωνα, τι έννοια έδινε στην πόλη όταν την όριζε ως «Κοινωνικό Φαινόμενο».

Οι τεχνοκρατικές θεωρήσεις της πόλης από πολλούς πολεοδόμους των ευρωπαίκών χωρών, με προεξάρχοντα τον Le Corbusier που έβλεπε την πόλη ως «μηχανή» σε αντίθεση με τις κοινωνιολογικές προσεγγίσεις Δεσποτόπουλου, Δημητρακόπουλου, Forbat κ.α. που έβλεπαν την πόλη ως «κοινωνικό φαινόμενο». Οι προτάσεις για πόλεις (αναμορφώσεις και νέες πόλεις) από πολεοδόμους στην δεκαετία του ’60 (Yonas Friedmann, Kenzo Tage και ιάπωνες «μεταβολιστές, Ζενέτος, Archigram κ.α., είναι ασκήσεις επί χάρτου, με προσπάθεια εντυπωσιασμού και «πρωτοτυπίας». Όμως παρ’ όλη την «παραφροσύνη» των μελλοντολογικών τους προτάσεων, έχουν πολύ βαθειά κοινά χαρακτηριστικά : την ιδιώτευση και την αντικοινωνικότητα, είναι με απλά λόγια εξ αρχής «μη πόλεις». Γιατί αυτή η α-κοινωνική (ή πιο σωστά αντικοινωνική) προσέγγιση; Τι εξυπηρετεί και ποιες ιδεολογίες και συμφέροντα;

Πέρα από την δεκαετία του ’60, σήμερα έχουμε μια άλλη «θεώρηση» της πόλης, η οποία προσπαθεί να πείσει ότι η πόλη είναι «ανθεκτική» (resilian city), όμως αυτό όσο αφελές και αν ακούγεται, υποκρύπτει προσπάθειες ωραιοποίησης της σημερινής πανάθλιας κατάστασης των πόλεων και έμμεσα αλλά σαφώς, αποσκοπεί σε κοινωνικό κατευνασμό και εθισμό των πολιτών στην αθλιότητα η οποία παρουσιάζεται ακόμη και ως …προτέρημα.

Κοινωνικά Συστήματα και πόλεις σε αποσύνθεση στα οποία εμφανίζονται «μη πόλεις»,«πολεοειδείς σχηματισμοί» «αποθήκες εργατικών χεριών». Θέσεις του Μεσοπολέμου, της δεκαετίας του’60 και σημερινές. Πώς εκφράζεται η Συστημική Κρίση στην Οικονομία και τι επιπτώσεις έχει στην Κοινωνία, και την Πόλη. Τι περιλαμβάνει η σημερινή «πόλη» από πλευράς οικονομίας –και πώς διεξάγεται αυτή π.χ. στις χώρες του Τρίτου Κόσμου, τι συμβαίνει στον πολιτικό τομέα και στην «αστική Δημοκρατία»; ποιο είναι το επίπεδο της πνευματικής ζωής και δημιουργίας, και ποια η συμμετοχή του πληθυσμού μιάς πόλης σ΄αυτό; Σύνθεση των αντιθέσεων, όπου μέσα στο ίδιο το Σύστημα συνυπάρχουν αρχικά οι αντίθετες τάσεις «Αποσύνθεση-Αναδημιουργία» και τι σημαίνει αυτό σε κινηματικές διεργασίες. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα οι Νέες Τεχνολογίες στις μεταφορές και οι επιπτώσεις τους στην κοινωνική ζωή και χαρακτήρα της πόλης. Οχήματα χωρίς οδηγό, (κυκλοφορία οχημάτων στην πόλη με αισθητήρες), ποιο θα είναι το πολεοδομικό περιβάλλον και τελικά ποιόν τρόπο κοινωνικής διαβίωσης διαμορφώνουν σε μια πόλη όπου το ιδιωτικό κυριαρχεί δραματικά επάνω στο συλλογικό και το κοινωνικό. Διδάσκων Γ.Σαρηγιάννης

2ο Μάθημα: Δευτέρα 9 Μαρτίου 2026

Αναπλάσεις στην Γαλλία, Μ.Βρετανία και ΗΠΑ μετά τον Β.Π.Πόλεμο

Το μάθημα παρουσιάζει τρεις από τις ‘κλασικές’ μελέτες κοινότητας για γειτονιές όπου εφαρμόστηκαν προγράμματα αστικής ανάπλασης τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια (το Bethnal Greend (East London UK), το West End (Boston US) και το Ilôt 4 (13eme arr. Paris France). Στόχος είναι να συγκρίνουμε τους μηχανισμούς αστικών αναπλάσεων που λειτούργησαν στη Βρετανία, στις ΗΠΑ, και στη Γαλλία εκείνη την εποχή, να αντιληφθούμε πώς προσδιοριζόταν σε κάθε περίπτωση η ‘υποβάθμιση’, ή η ‘κρίση της πόλης’ στην οποία οι αστικές αναπλάσεις θα ήταν το αντίδοτο, να αναφερθούμε στο είδος του ‘κοινωνικού κράτους’ που χτιζόταν στις δύο πλευρές του Ατλαντικού, και να συζητήσουμε τις συνέπειες που είχαν οι αναπλάσεις για τις συγκεκριμένες κοινότητες, για τη γενικότερη προσπάθεια αναδιάρθρωσης των μεγάλων πόλεων, αλλά και για τη σύγχρονη θεωρία της πόλης και της πολεοδομίας. Διδάσκουσα Μαρία Μάρκου

3ο Μάθημα Δευτέρα 16 Μαρτίου 2026

Κρίση και ουτοπία στον Μεσοπόλεμο Η περίπτωση του Δελφικού Κέντρου

Το "Δελφικό Κέντρο" ήταν ένα όραµα του Άγγελου Σικελιανού για τη δημιουργία ενός πνευματικού κέντρου στους Δελφούς, το οποίο θα προωθούσε την επαφή των επιστημόνων, των καλλιτεχνών και των πνευματικών ανθρώπων όλων των χωρών. Αυτό το όραμα που ανέλαβε να σχεδιάσει ο Δημήτρης Πικιώνης, δίνοντας του τελικά μια μορφή που παρέπεμπε σε έναν αρχαίο οικισμό, ήρθε ως απάντηση στη βαθιά πολιτική και πολιτισμική κρίση του μεσοπολέμου. Μια μελέτη που μας μιλάει για τη σχέση μοντερνισμού και αρχαιότητας και ειδικότερα για το πώς η αρχαιότητα επαναφέρεται συνειδητά στο προσκήνιο τη μοντέρνα εποχή ως ένα διαχρονικό αισθητικό πρότυπο. Το "Δελφικό Κέντρο", ως μία κοινότητα του Μεσοπολέμου που βαδίζει προς το μέλλον κοιτάζοντας πάντα πίσω της, εκφράζει ακριβώς αυτό το όραμα: ενός ιδεατού μέλλοντος, το οποίο πηγάζει από ένα εξιδανικευμένο μυθικό παρελθόν.Διδάσκων Κ.Τσιαμπάος

4ο μάθημα Δευτέρα 23 Μαρτίου 2026

Οργανική πόλη και functional city

Η μετάφραση του τίτλου του 4^ου CIAM ως «Η οργανική πόλις» στα ελληνικά αναδεικνύει την έννοια του οργανικού έναντι του λειτουργικού σε ερμηνευτικό εργαλείο της αρχιτεκτονικής και της πολεοδομίας. Στα πλαίσια μίας εκ νέου θεώρησης της επιλογής αυτής, η έννοια του οργανικού, αντί να έρχεται σε αντίθεση με μια φονξιοναλιστική θεώρηση της πραγματικότητας, έρχεται να εμπλουτίσει διαλεκτικά το περιεχόμενο της έννοιας της λειτουργίας [function] στην πόλη. Ακολουθώντας αυτή τη λογική, οι συστηματοποιημένοι πίνακες-αναπαραστάσεις των CIAM θα επανεξεταστούν αναδεικνύοντας την αποσιωπημένη αυτή διάστασης της μοντέρνας πολεοδομίας. Διδάσκουσα Λίνα Δήμα

5ο μάθημα Δευτέρα 30 Μαρτίου 2026

Σχεδιασμοί και πολιτικές στον ελληνικό χώρο: ο ιδιαίτερος δρόμος του ελληνικού εκσυγχρονισμού

Η παρουσίαση θα εστιάσει σε κομβικές στιγμές της ιστορικής εξέλιξης της ελληνικής πόλης και πολεοδομίας. Θα διερευνήσει από μια ιστορική σκοπιά τις βασικές προθέσεις του σχεδιασμού στον ελληνικό χώρο, το τί εξυπηρετούν τα διάφορα σχέδια, ποιά οράματα περιγράφουν και πού τείνουν ιδεολογικά. Ποιές δυνάμεις συμβάλλουν στην πιθανή εφαρμογή των σχεδιασμών και των πολεοδομικών οραμάτων αλλά κυρίως ποιές δυνάμεις ακυρώνουν διαχρονικά τις σχετικές προτάσεις; Και τελικά ποιά συμφέροντα εξυπηρετούνται και τί συναινέσεις παράγονται από αυτό που γίνεται στο περιθώριο των επίσημων πολεοδομικών προτάσεων; Τα παραδείγματα για την συζήτηση θα τα αντλήσουμε από τις πρώτες εφαρμογές του πολεοδομικού σχεδιασμού του ελληνικού κράτους στη διάρκεια του 19ου αιώνα, από τα μεγαλεπήβολα έργα εκσυγχρονισμού της περιόδου Τρικούπη και τον μεσοπολεμικό βενιζελικό εκσυγχρονισμό, καθώς και από την μεταπολεμική προβληματική και πρακτική της ελληνικής πολεοδομίας. Οδηγός της συζήτησης είναι η έννοια του "εκσυγχρονισμού" καθώς θεωρούμε οτι φωτίζει μέχρι και σήμερα τις πυκνές σχέσεις του σχεδιασμού ως πεδίου τεχνικής και επιστημονικής πρακτικής, με τα πεδία της πολιτικής, των κοινωνικών μετασχηματισμών και ανταγωνισμών. Διδάσκοντες Π. Σαμαρίνης & Ε. Χατζηκωνσταντίνου

6 έως 19 Απριλίου, διακοπές Πάσχα

6ο μάθημα Δευτέρα 20 Απριλίου 2026

Το  Κίνημα Κατοικίας στην Βιέννη του Μεσοπολέμου και σήμερα, από την επαναστατική διεργασία στην αστική διαχείριση

α.  Αναλύεται το λεγόμενο «κίνημα κατοικίας» στην Βιέννη από το 1918 ως το 1934 και η μεταλλαγή του. Από την Βιέννη των αυστρομαρξιστών με όλες τις κινηματικές διαδικασίες των οικιστών και τις αριστερές ιδέες (σε κατεύθυνση του Μπάουχάους και των σοβιετικών πολεοδόμων του 1920) στις καθαρά καπιταλιστικές διαχειριστικές λύσεις του 1925 και μετά. Οι θέσεις τους για την πόλη και την σημασία του κοινωνικού της κέντρου, οι θέσεις τους για την συλλογικότητα της πόλης και την οργάνωση των οικιστών. Διδάσκων Γ. Σαρηγιάννης

β.  Tα σύγχρονα συγκροτήματα κατοικιών της Βιέννης, ως αντίθετο παράδειγμα (και εξέλιξη της κοινωνικής κατοικίας του Μεσοπολέμου) του σχεδιασμού της εμπορικής κατοικίας σε μεγάλα συγκροτήματα ιδιωτικών επιχειρήσεων (παράδειγμα το συγκρότημα Unterlaa στην νότια Βιέννη. Διδάσκουσα Ε. Πατατούκα.

7ο μάθημα, 4 Μαϊου 2026

Τα γαλλικά Banlieues: χώρος, εξεγέρσεις και πολιτικές ασφάλειας

Οι εξεγέρσεις στα προάστια του Παρισιού το φθινόπωρο του 2005 ανέδειξαν το ζήτημα του χωρικού και κοινωνικού αποκλεισμού στην περιφέρεια των δυτικών μητροπόλεων, ενώ παράλληλα σημάδεψαν την περίοδο ανάπτυξης των πολιτικών μηδενικής ανοχής στη Γαλλία. Ωστόσο, οι εξεγέρσεις αυτές δεν ήταν οι πρώτες. Αντίστοιχες εξεγέρσεις στα προάστια πολλών μεγάλων γαλλικών πόλεων σημειώνονται ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, περίοδο στην οποία εισάγεται στον πολιτικό λόγο ο όρος των “αστικών βιαιοτήτων” (violences urbaines), εντάσσοντας τις πολιτικές ασφάλειας στη γαλλική πραγματικότητα. Στο μάθημα αυτό θα παρακολουθήσουμε την εξέλιξη των πολιτικών ασφάλειας στη Γαλλία από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 κι έπειτα, και το πώς η ρητορική της “ανασφαλούς” πόλης μετατρέπεται σε βασικό εργαλείο των νεοφιλελεύθερων πολιτικών για τη διαχείριση του αστικού χώρου. Παράλληλα, θα εστιάσουμε στο ζήτημα του διαχωρισμού της περιφέρειας και του κέντρου, της κοινωνικής-ταξικής σύνθεσης των προαστίων, και των συλλογικών μορφών διεκδίκησης του δικαιώματος στην πόλη. Διδάσκουσα Αλκηστις Πρέπη

8ο μάθημα Δευτέρα 11 Μαϊου 2026

Το σχέδιο πόλης ως έκφραση των εσωτερικών δομών της πόλης 

Υπάρχουν πόλεις σήμερα με «οργανωμένο σχέδιο» ή με «φυσική ανάπτυξη», υπάρχουν _{«γεωμετρικές» ή «α-γεωμετρικές» συνθέσεις, έχομε την «κατά στοίχους δόμηση» ή τα} «μεγάλα συγκροτήματα της Βιέννης» ή τις οικιστικές μονάδες της «Σχολής του Αμστερνταμ» κ.α. όμως η ουσία των σχεδίων δεν είναι στην μορφολογία τους αλλά στην ύπαρξη ή όχι συνεκτικής κοινωνικής δομής. Με απλά λόγια, αν η πόλη είναι σε κρίση, αυτή θα είναι εμφανής είτε το σχέδιό της είναι γεωμετρικό είτε όχι και θα ανιχνεύεται μέσα από την κοινωνική της δομή και όχι από το «σχέδιο πόλης». Σίγουρα θα ανιχνεύεται από την μορφή της, από την «ιδεολογική φυσιογνωμία» της όπως την ονόμαζε ο Δεσποτόπουλος, αλλά πρέπει να έχουμε υπ’ όψιν ότι ο Δ. εννοούσε όχι απλά την «εικόνα», ή την «φυσιογνωμία» της πόλης αλλά το σύνολο των δομών της όπως τελικά αυτές εκφράζονται στην φυσιογνωμία της. Διδάσκων Γ.Σαρηγιάννης

9ο μάθημα: Δευτέρα 18 Μαϊου 2025

Αστικός χώρος και Εξουσία

Ο χώρος σε επαναστατικές διεργασίες, ο ρόλος του και η σχέση με πολιτικά γεγονότα και προϋποθέσεις. Το ερώτημα «ποια είναι η σχέση χώρου και κοινωνικών καταστάσεων» ο χώρος παράγει ή απλά διευκολύνει ή εμποδίζει κοινωνικές διεργασίες; Παραδείγματα : Στάση του Νίκα, Κομμούνα των Παρισίων, Αγία Πετρούπολη του 1917, Δεκέμβρης του 1944. Η σημερινή συγκρότηση του χώρου του Λεκανοπεδίου από πλευράς κινηματικών διεργασιών, και μερικά γεγονότα : η «εντός των τειχών» δομή του ’60, 21.4.67 και 25.11.1973, Πολυτεχνείο 1973, συμβάντα της Μεταπολίτευσης (φοιτητικές κινητοποιήσεις, πορείες οικοδόμων κ.α.). Ποιες οι σημερινές μορφές των κινηματικών διεργασιών στον αστικό χώρο; από τα γκλόμπς των κουστουμαρισμένων αστυνομικών του ’60 στα βαρέως εξοπλισμένα ΜΑΤ και ΜΕΑ της Μεταπολίτευσης (αρχής γενομένης από τον Μάη του ’68 στο Παρίσι) και από τις αντλίες νερού και τα δακρυγόνα του ’60 στις «Αύρες» και στα χημικά της σήμερον. Ποια πλέον η έννοια του «αστικού χώρου», της κοινωνικής του χρήσης και της κοινωνικής συνοχής στην πόλη; Τελικά είναι ενιαία η πόλη; Σε ποιόν ανήκει ο χώρος της, ποιοι έχουν δικαίωμα χρήσης του και με ποιούς όρους; Πώς ο χώρος χρησιμοποιείται και από ποιους σε ώρες αναψυχής και περιπάτου, μεταφορών και εργασίας, κατοίκησης αλλά και διαμαρτυρίας, εξέγερσης, βίαιης κατάληψης, επανάστασης; Διδάσκων Γ. Σαρηγιάννης

10ο μάθημα : Δευτέρα 25 Μαϊου 2026.

Κρίση και Κράτος: οι έννοιές τους και ο αστικός χώρος.

Ορισμός της «Κρίσης». Από την κρίση υπερπαραγωγής στην χρηματοπιστωτική κρίση. Χαρακτηριστικά της σημερινής κρίσης, αντικρουόμενες απόψεις ερμηνείας. Κράτος και Ιδιωτικό Κεφάλαιο στον αστικό χώρο. Η έννοια του Κράτους. Από το laissez-faire στο Κράτος Προνοίας, και στην συνέχεια στον Κρατικομονοπωλιακό Καπιταλισμό (ΚΜΚ) και στην σημερινή μορφή του Κράτους.

Το Κράτος από την σκοπιά της διοικητικής του υπόστασης και της Εξουσίας που κατέχει ή όχι. Κοινωνικά συστήματα σε αποσύνθεση και Κοινωνικά Συστήματα σε ακμή (Ρώμη και Σύγχρονη Εποχή, ανατολικός Μεσαίωνας, δυτικός Μεσαίωνας, 19ος αιώνας). 

Εκπόνηση και έλεγχος ρυθμιστικών και ρυμοτομικών σχεδίων, σε σχέση με ιδιωτικά συμφέροντα. Ο χώρος στα χέρια των επενδυτών αρχικά του Μεγάλου Κεφαλαίου και στην συνέχεια του χρηματοπιστωτικού συστήματος. διεθνή παραδείγματα (Defense, Canary Wharf κ.α. Η τραπεζική δραστηριότητα στην πολεοδομία στην Ελλάδα. Η νέα μορφή πόλης : κέντρο εκτός κέντρου, κατοικία, παραγωγή με έμφαση στον τριτογενή τομέα, ο νέος «χώρος» της πόλης. Είναι η νέα αυτή συγκρότηση της «πόλης» φυσιολογική εξέλιξη μέσα στα πλαίσια της τεχνολογικής και διαχειριστικής αναπροσαρμογής και εκσυγχρονισμού, ή είναι σε κατεύθυνση αποσύνθεσης της ίδιας της έννοιας της «πόλης», μιάς πόλης χωρίς «κέντρο» (κατά τον Jonas Friedmann κ.α.) χωρίς δηλαδή ουσιαστικά κοινωνική ζωή ; πόσο «κέντρο» είναι ένα mall, μια Defense, μιά Potzdamerplatz ή ένα Docklands γιά παράδειγμα; μήπως τελικά ο Le Corbusier αυτό εννοούσε «αναψυχή» στο 4^ο CIAM. Διδάσκων Γ.Σαρηγιάννης 

ΕΒΔΟΜΑΔΑ ΑΝΑΠΛΗΡΩΣΕΩΝ

(Μαθήματα εκτός σειράς (λόγω εξάντλησης του αριθμού των μαθημάτων στο παρόν εξάμηνο), θα γίνει προσπάθεια ή να πραγματοποιηθούν ή να ενσωματωθούν σε άλλο μάθημα)

11ο. Ο Δοξιάδης, η Οικιστική και η ανοικοδόμηση των Σκοπίων.

Σύμφωνα με τον Κωνσταντίνο Α. Δοξιάδη, η επιστήμη της Οικιστικής γεννήθηκε το 1941 όταν ο ίδιος, επιστρέφοντας από το μέτωπο του πολέμου, ήρθε αντιμέτωπος με την καταστροφή των χωριών της βόρειας Ελλάδας. Θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι ο ίδιος ο Δοξιάδης «ξαναγεννήθηκε» μέσα από αυτή την εμπειρία και αποφάσισε να γίνει ο Δοξιάδης του μέλλοντος, ο πολεοδόμος που είχε ως κύριο στόχο του να ανα-λύσει τα προβλήματα ανθρώπινων οικισμών σε όλο τον κόσμο. Οι καταστροφές των Σκοπίων μετά τον σεισμό του Ιουλίου 1963 δεν ήταν της ίδιας κλίμακας με αυτές της Ελλάδας μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά υπήρχαν πολλές ομοιότητες ως προς τη μορφή τους, τη φύση των προβλημάτων που προέκυψαν και το είδος των ανθρώπινων αναγκών. Η συμβολή του γραφείου Δοξιάδη στην ανοικοδόμηση των Σκοπίων και οι μέθοδοι που ανέπτυξε το γραφείο για να αντιμετωπίσει σύνθετα προβλήματα μεγάλης κλίμακας είναι το αντικείμενο της παρουσίασης. Διδάσκων Κ.Τσιαμπάος

12ο. Η σύγχρονη Γεωργία ως διεκδίκηση του Δημόσιου Χώρου

Διάφορες μορφές αστικής γεωργίας, μεγαλύτερης ή μικρότερης κλίμακας, είχαν εμφανιστεί ήδη από τον 19ο αιώνα, κυρίως στην κεντρική Ευρώπη αλλά όχι μόνο. Η αστική γεωργία δεν είχε στόχο να υποκαταστήσει ή να συμπληρώσει την εθνική γεωργική παραγωγή αλλά κυρίως συνδέονταν με κοινωνικά ζητήματα που είχαν να κάνουν με τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα, με την ασφάλεια σε συνθήκες κρίσης (π.χ. σε έναν πόλεμο), την επαφή με τη φύση που όλο και μειωνόταν και γενικότερα την ψυχαγωγία και τον ελεύθερο χρόνο (βλ. την παράδοση των allotment gardens). Στη σύγχρονη αστική συνθήκη, όπου οι αξίες της γης στην πόλη είναι τεράστιες, οι περιοχές όπου αναπτυσσόταν κάποτε η αστική γεωργία θεωρούνται πλέον μη προσοδοφόρες και γι αυτό οι πιέσεις για αντικατάσταση των ελευθερων χώρων καλλιέργειας και παραγωγικού πρασίνου είναι έντονες. Έτσι, σήμερα, κάθε μορφή αστικής γεωργίας γίνεται μια μορφή διεκδίκησης του ελεύθερου χρόνου και της εναλλακτικής ζωής στην πόλη, ένα είδος σύγχρονου ακτιβισμού που κερδίσει όλο και μεγαλύτερη υποστήριξη. Διδάσκων Κ.Τσιαμπάος. 

Λήξη μαθημάτων 30 Μαϊου 2026

-------------------

Σε κάθε μάθημα δίδεται ειδικότερη βιβλιογραφία πέρα από τα γενικά που αναφέρθηκαν στην αρχή αυτού του σημειώματος, για παράδειγμα σας δίνουμε την Ειδική βιβλιογραφία για το Κράτος, την Κρίση και άλλα σχετικά για τα πρώτα μαθήματα, με παρατηρήσεις :

1. Βασική βιβλιογραφία : Κράτος, Κρίση και Πόλη 

1.Μαρία Καραμανώφ: Βιώσιμο Κράτος και Δημόσια Κτήση. Πολύ σημαντικό βιβλίο, τομή στα ελληνικά βιβλία, αναφέρεται στην έννοια και δομή του Κράτους και στις σύγχρονες εξελίξεις του. Με την άδεια της συγγραφέως, σας στέλνονται ψηφιοποιημένα τα κεφάλαια 2 και 6, αλλά όπως σας έχω πεί, το βιβλίο σας δίδεται δωρεάν από το Επιμελητήριο Περιβάλλοντος, (Καλλιδρομίου 30 και Ζωοδόχου Πηγής, τηλ. 210 38 23 850)

2.Σοφία Αντωνοπούλου: Σύγχρονος Καπιταλισμός και Παγκοσμιοποίηση. Εκδ. Εξάντας, Αθήνα 2008. βασικό βιβλίο που αναλύει με ακρίβεια και υπευθυνότητα την Κρίση από οικονομική και πολιτική πλευρά.

3.Marc Roche: Η Τράπεζα, πώς η Goldman Sachs κυβερνά τον Κόσμο. Εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα 2010. Ιδιαίτερα περιεκτικό βιβλίο με πλήθος στοιχείων όχι μόνο για την συγκεκριμένη Τράπεζα αλλά για όλο το χρηματοπιστωτικό σύστημα και τις πολιτικές του.

4.Francois Morin: ένας κόσμος χωρίς την Wall Street. Εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα 2011. αν εξαιρέσουμε την ουτοπική θέση «…χωρίς την Wall Street…» το βιβλίο περιέχει σε βάθος αναλύσεις με πλήθος αδιαμφισβήτητων στοιχείων οικονομικών μεγεθών κλπ.

5.Π.Παναγιώτου: Ελληνική Κρίση… εκδ. Λιβάνη, Αθήνα. αναφέρεται σε πρόσωπα και πράγματα που σχετίζονται με την παγκόσμια πολιτική και τις Κρίσεις, θα πρέπει τα στοιχεία του να είναι ελεγμένα, αλλά είναι εύκολο να τα βρεί κανείς και στο διαδίκτυο ανατρέχοντας σε κάθε όνομα ή Ιδρυμα – τουλάχιστον στο βιβλίο είναι συγκεντρωμένα !

6.Ηλ.Ηλιού, Κ.Χατζηαργύρη,Ν.Πανούση: Πολυεθνικά υπερμονοπώλια. Εκδ. Gutenberg Αθήνα 1973. δεν ξέρω αν κυκλοφορεί ακόμη έχει πέρα από την θεωρητική ανάλυση, πολλά στοιχεία για τις ελληνικές εταιρείες του 1970. υπάρχουν πολλά βιβλία εκείνης της εποχής κει μετά όπως του Σαμαρά, Κράτος και Κεφάλαιο στην Ελλάδα κ.α.

Στα βιβλιοπωλεία κυκλοφορούν πολλά ακόμη σύγχρονα βιβλία, μπορείτε να τα ξεφυλλίσετε και να επιλέξετε, ελπίζω ότι θα υπάρχουν και στις βιβλιοθήκες του ΕΜΠ ή του Οικονομικού Πανεπιστημίου κ.α.

2. Κείμενα που σας αποστέλλονται ψηφιακά, πέρα από την ανάρτησή τους στην ιστοσελίδα του μαθήματος, και από από τα αποσπάσματα του βιβλίου της κ.Καραμανώφ που επίσης αναρτώνται : 

1. forwarded Message… Αναφέρεται σε Κρίσεις για την γερμανική πολιτική κλπ σχετικά με την Κρίση στην Ελλάδα

2. Goldman Sachs … αναφέρεται στο πώς η Τράπεζα οργάνωσε και μεθόδευσε την ελληνική κρίση. Δεν μπορώ να εγγυηθώ για τα στοιχεία αλλά φαίνονται σοβαρά.

3. Η ελληνική Κρίση και οι τράπεζες των ΗΠΑ. Δεν εγγυώμαι για τα στοιχεία, φοβάμαι όμως ότι είναι ακριβή. Δείτε το σε σχέση με το προηγούμενο

4. Μηλιός κ.α. η έννοια της Κρίσης. Δυστυχώς δεν μπόρεσα να βρώ το πρώτο μέρος. Αναφέρεται κριτικά στις ερμηνείες της Κρίσεις που έχουν δοθεί.

5. Πολιτική και Κρίση, αστειάκια για όλους. Ετσι για να γελάσουμε και λίγο μη μας βαρέσει η Κρίση στο κεφάλι !!!

6. Πρεσβεία Βερολίνου…. Επίσημο έγγραφο της ελληνικής Πρεσβείας στο Βερολίνο για τους κατόχους ελληνικών ομολόγων –Κρατών και ιδιωτών.

7. Τα ομόλογα του θανάτου της Deutsche Bank. Για να δούμε ως πού φθάνει ο κερδοσκοπικός παραλογισμός, και το φαινόμενο είναι χειρότερο από ,ό,τι φαίνεται, μια και εδώ και 10 περίπου χρόνια -πριν ακόμη την Κρίση- κυβερνήσεις Τσεχίας, Γερμανίας κ.α. «επεσήμαναν» ότι η αύξηση του μέσου όρου ζωής θα τινάξει τα ασφαλιστικά ταμεία στον αέρα. Αν βέβαια σκέφτεται κανείς έτσι, τότε έτσι είναι. ….

8. Χ.Λάσκος : Κριση υπερσυσσώρευσης … δείτε το σε συνδυασμό με το 4 και με τα 4 και 5 της βασικής βιβλιογραφίας

Μπορείτε ακόμη μα δείτε στο διαδίκτυο γεγονότα, πρόσωπα και καταστάσεις για τα οποία θα έχετε περισσότερες απόψεις και λεπτομέρειες, απλά το διαδίκτυο θέλει προσοχή ως προς την εγκυρότητα πολλών site του. Δείτε για παράδειγμα (χαρακτηριστικό των όσων λέγαμε) το λήμμα wikipedia.org/wiki/Condoleeza Rice για να δείτε τις συνδέσεις προσώπων-πανεπιστημίων-εταιρειών-Κράτους, ή επίσης το λήμμα wikipedia.org/wiki/chevron ή στο λήμμα data-gov.tw.rpi.edu/wiki/chevron_corporation, για να δείτε τις ίδιες συνδέσεις και την ισχύ και δραστηριότητα των μεγάλων εταιρειών όπως η Chevron. (μπορείτε να δείτε τα λήμματα και άλλων εταιρειών τραπεζών, δημοσίων οργανισμών κ.α.). η Chevron είναι και επίκαιρο πρόβλημα, μιά και αποφάσισε (!) να ασχοληθεί και με την χώρα μας, μετά την δραστηριότητά της στις χώρες του Τρίτου Κόσμου…

Πολλά μπορείτε να βρείτε στο διαδίκτυο, απλά χρειάζεται προσοχή ως μπρος την εγκυρότητα των πηγών, πολλά είναι εντελώς άσχετα ή λάθος, (ο κάθε πικραμένος λέει τον πόνο του, πολλές φορές το διαδίκτυο θυμίζει Χάϋντ Πάρκ, αλλά έχει και σοβαρά λήμματα).